DIỄN ĐÀN VĂN NGHỆ
 
VĂN HỌC VIỆT NAM, SAO VẪN CHƯA TRƯỞNG THÀNH?

                                                                                                                        NGUYỄN HOÀNG ĐỨC

Bức tranh tổng thể của văn học Việt hiện giờ ra sao? Đã có rất nhiều hình ảnh và tiếng vang giành cho nó, chẳng hạn điện ảnh Việt Nam đang còi cọc và ốm yếu trong khu vực, đến mức mà dường như có trào lưu khao khát ngôi sao, điện ảnh, mốt và lối sống của Hàn Quốc... So sánh một cái thấy liền, tầm vóc từ dân số, xã hội, đến lịch sử, văn hóa thì người Hàn Quốc đâu có lớn vọt gì hơn so với Việt Nam, vậy mà sao điện ảnh Việt lại chịu lép vế trước phim Hàn Quốc đến vậy? Đã có rất nhiều ý kiến trong nghề chỉ ra: điện ảnh Việt yếu vì kịch bản văn học yếu.

Đó là hướng thứ nhất. Còn các hướng khác nữa. Đây là một không khí rất phổ biến, nhiều người ví các tập thơ của Việt Nam không phân biệt chuyên nghiệp hay nghiệp dư, hoặc chơi cho vui nhiều như những viên sỏi. Giá mà những viên sỏi đó để lát đường thì không nói làm gì? Mà vào mỗi kỳ xét duyệt kết nạp hội viên vào Hội Nhà văn Việt Nam, những "viên sỏi" này đã tạo ra cả những cơn sóng quất tới tấp điên đảo vào bậc thềm của Hội. Làn sóng chưa dừng ở đó. Những viên sỏi tiếp tục đòi chỗ đứng trong các tác phẩm tuyển chọn những bài thơ hay của thế kỷ, họ đã muốn tuyển tập phải nâng độ dày là cả nghìn trang làm sao để ai ai cũng không bị thiệt một chỗ đứng lưu danh cùng lịch sử (đây là hiện thực tôi tìm cách miêu tả bằng văn học cho nó dịu dàng kỳ thực cơn khát danh có công thức là: lèo tèo mấy bài thơ - có thẻ hội viên - leo lên đỉnh cao để lưu danh lịch sử xảy ra vừa ào ạt, vừa lộ liễu, vừa mãnh liệt và không ít chất chợ búa).

Còn tiểu thuyết được coi như máy cái của văn học thì sao? Mỗi năm lèo tèo mấy tập đáng đọc còn lại thì không đọc cũng không tiếc nuối, ân hận gì, vì nó không mang theo sự bứt phá hoặc nhảy vọt nào lớn hơn các cây bút sinh ra nó. Xem cây biết quả. Một chiếc tên lửa rơi xuống người ta sẽ nhặt được vô số các mảnh vụn điện tử, trái lại một chiếc diều người ta chỉ nhặt được mấy thanh tre cùng ít giấy vụn. Có tác giả nào của chúng ta xứng đáng đánh rơi ra cả những đồ điện tử ?! Nếu ví văn học của chúng ta giống như một con chim sáng tạo. Con chim đó dù giữ hay vặt trụi thì chủ yếu là những lông tơ gồm vô vàn bài thơ, có một ít lông ống là truyện ngắn, vài tiểu thuyết và dăm bài tiểu luận phê bình hầu hết ở mức cảm tính, mà chưa thấy lông vũ đồ sộ mấy...

Văn thơ là con đường chủ đạo huyết mạch của một nền văn hóa, tôi rất hiểu cũng như rất thận trọng khi đưa ra đánh giá, bởi vì đánh giá là bình xét những cây bút, những tác giả, những con người tham gia vào cuộc phiêu lưu tìm mảnh đất sáng tạo, vì thế không cho phép ai đó được phiên phiến, qua loa hoặc ngạo mạn đưa ra đánh giá. Vậy thì một lần nữa chúng ta lại phải xem xét lại đánh giá của Hội Nhà văn, nói chung: Văn học Việt Nam chưa có tác phẩm xứng đáng ngang tầm thời đại, mới chỉ có tác phẩm bé và vừa.
Nhưng sự nhận xét của ai đó cũng như cá nhân tôi sẽ trở thành vô nghĩa, nếu chỉ bám lấy nhận xét có sẵn của Hội Nhà văn, mà không đưa ra cái nhìn khác của cá nhân mình. Để nhìn văn học nước nhà theo một đặc tính khác, chúng ta có thể thấy: nó vẫn nhỏ bé, chưa lớn được, chưa trưởng thành được, là vì do còn quá bám lấy bản năng. Bản năng này được thể hiện rõ nét và sung túc ở khắp nơi. Có rất nhiều buổi nói chuyện, nhiều bài viết, nhiều khi đưa ra luận điểm, nhiều người thường nói: Có học cao chắc gì đã sáng tạo được? Muốn sáng tạo hay thì phải có thiên bẩm!

Ở đời người ta có cái gì thì khoe cái nấy, không có thì không thể khoe. Văn hào Nga - Gorky đã từng nói: “Càng có trí tuệ thì càng mạnh, đó là điều không phải bàn cãi”. Chính vì do chưa chuẩn bị chu đáo và chín muồi về kiến thức, nên người ta mới biện hộ bằng cách: học cao chưa chắc đã sáng tạo được. Vậy những người có thiên bẩm sáng tạo mà không học cao, kết quả sẽ thành gì? có phải thành một bằng chứng tất yếu mà chúng ta không cách gì quay mặt khước từ được. Chúng ta mới chỉ có tác phẩm bé và vừa?! Về sáng tạo thiên bẩm, đã nhiều lần tôi tranh luận và đưa ra ý kiến khó mà phản bác rằng: thiên bẩm trong sáng tạo ở Việt Nam khó có ai vỗ ngực được nhiều hơn nhà thơ Trần Đăng Khoa. Đó là nhà thơ số 1 lúc trẻ con. Nhưng khi lớn lên, Trần Đăng Khoa đứng số mấy? Có trưởng thành? Có thành thi hào thi bá gì không? Về điểm này, trên thế giới, người thường xuyên nói một câu: "Bí quyết của thành công là luyện tập". Một số các ngành nghệ thuật như múa hay nhạc hoặc ca hát, có thể nói, không luyện tập không cách gì thành công cả. Bản năng ư? Chúng ta thử ngắm xem "Người là hoa của đất". Một cây vải lớn lên, không cách gì nó không mang theo mọi điều kiện khí hậu và mùi vị đất vào trong quả vải. Và không phải mảnh đất nào cũng trồng được vải thiều, có được quả vải như vải thiều. Và khi quả vải thiều được ngâm nước, hay ngâm rượu, có phải nó sẽ hòa tan trong đó tất cả các hương vị mà nó có được!? Vậy một cây bút sáng tác, có phải khi anh ta trải mình ra tác phẩm, thì tác phẩm sẽ là phản ánh của con người anh, không cách gì khác được ? Liệu anh ta không giàu cảm xúc mà tác phẩm lại tràn trề ư? Liệu anh ta không nhiều trí tuệ mà tác phẩm lại uyên bác ư? Liệu anh ta không bác ái mà các trang lại thấm đẫm yêu thương và vị tha ư? Người Việt có câu "Khôn ngoan hiện ra mặt, què quặt hiện ra chân tay" và có câu "Văn là người", văn của chúng ta là hoa trái của chính tác giả, chúng ta không thể phản ánh được cái mà chúng ta không có. Trong văn Việt, thấy rõ nhất là chúng ta còn thiếu và yếu một tầm kiếm thức sâu và rộng.

Chúng ta thử nhìn một nhạc công chơi đàn, anh ta cần những gì? Tất nhiên là có thiên bẩm. Có luyện tập, chắc hẳn không một nhạc công chuyên nghiệp nào không qua trường lớp mà thành cho dù đó là Mozart hay Beethoven thì họ vẫn là nhạc sĩ tập đàn nhiều nhất, và tối thiểu nhất nhạc công không thể hấp dẫn người nghe nếu chơi không có cảm xúc. Vậy cảm xúc của nhạc công đó phải dồi dào trong bao lâu? nếu anh chơi một bản concerto dài 20 cho đến 120 phút chẳng hạn, thì cảm xúc của anh phải đi trọn cuộc hành trình đó. Còn cảm xúc trong một bài thơ dăm câu, ba vần của chúng ta được đọc trong bao lâu? Có rất nhiều bài đọc không quá 1 phút, thử hỏi sức khoẻ cảm xúc của bài thơ cũng như nhà thơ có bao nhiêu? Trong nghệ thuật và cuộc đời có câu rằng "Thành La Mã không xây trong một ngày". Tất cả những gì vĩ đại, hoành tráng thì không thể xây nhanh, làm nhanh.

Giờ chúng ta hãy bàn vào việc tại sao tác giả, tác phẩm của chúng ta chưa lớn? Chưa lớn thì trưởng thành thế nào được ? Lý do chính là bởi nó thiếu đối thoại! Vì sao: vì biểu hiện lớn nhất của con người trưởng thành là đối thoại. Bạn đừng nên giành trí tuệ tư biện để tranh cãi cho điều này. Vì chính triết gia Platon đã xác lập nên nguyên lý rất giản dị đó. Ông nói: Có 3 cấp độ của hiểu biết:
- Trước hết người ta hiểu biết bằng trực giác. Như nhìn, nghe, ngửi, nếm, để có kiến thức.
- Thứ hai, người ta định hình ý kiến của mình về sự nghe - nhìn đó.
- Thứ ba, ý kiến đó cao nhất khi được đem ra đối thoại. Nghĩa là nó được tiếp xúc, chà sát với ý kiến của người khác, để tiến đến "trận" chung kết.

Ý kiến không đối thoại mãi mãi chỉ là anh hùng "xó bếp" nằm quanh quẩn trong màn the, như người Việt bảo "khôn ngoan đến cửa quan mới biết". Ý kiến không đối thoại cũng là thứ vĩnh viễn không được tham gia vào giá trị phổ quát đi tìm công lý. Đó cũng là cách lý giải văn học Việt mới đây đầy rẫy các tác phẩm lặn lội đi tìm dục vọng nằm sâu đáy bản năng hay đồ lót, nhiều người hà hít suýt xoa như sự thưởng thức dục vọng sau ri-đô, mà không thể coi nó như là một tác phẩm công lý - có sức phổ quát - vĩ đại - và vọt lớn!

Nếu tác giả không có sinh hoạt đối thoại, cũng như nhân vật trong tác phẩm không có khả năng đối thoại, nghĩa là cấp độ cao nhất của con người, xã hội loài người, giá trị nhân loại, cả tác giả và tác phẩm đều chưa đạt tới. Đó là nguyên lý chắc chắn, muốn trưởng thành, chúng ta không nên loay hoay bàn cãi điều này. Một con người nổi tiếng hay vĩ đại luôn luôn là người đã đem được mình ra khỏi tầm vóc của mái nhà mình. Anh ta mang mình ra bằng cách nào đây? Chẳng còn cách nào khác ngoài cái ý tưởng cũng như trái tim của mình muốn gia nhập vào khối óc, trái tim của cộng đồng nhân loại. Còn kẻ ở trong nhà với ý tưởng giấu kín của mình ư, đó là con gà ăn quẩn cối xay làm sao lớn được?! Về đề tài này, tôi xin được bàn kỹ hơn vào dịp khác. Tôi vừa làm xong cái việc đem ý kiến của mình ra với và cho bạn đọc. Rất mong sẽ được tranh luận cùng mọi người.

Nguồn: Lethieunhon.com

 

Các bài khác:
· NHÀ VĂN TRẦN CHIẾN - NGƯỜI HIỀN Ở PHỐ LÃN ÔNG
· Ý KIẾN CHƯA PHÁT BIỂU TẠI HỘI THẢO VỀ NGUYỄN HUY TƯỞNG
· NHẬP CUỘC VỀ HƯỚNG MỞ
· LÝ THUYẾT TRÒ CHƠI
· THƠ TRÊN MÁY ĐIỆN THOẠI CỦA TRẦN ĐĂNG TUẤN
· TÔ HOÀI - Ở MỘT GÓC NHÌN KHÁC
· LÃNG THANH - NẮNG NGANG CHỪNG, MÂY TỚI QUÃNG, KHÓI VỪA HƯƠNG
· NHỮNG CHUYỆN BÊN NGOÀI ĐẠI HỘI MÀ CÁC NHÀ VĂN KHÔNG BIẾT
· HẠNH PHÚC TRONG TÁC PHẨM CỦA NHẤT LINH
· VĂN NGHỆ SĨ RA TRẬN TRONG CHIẾN DỊCH BIÊN GIỚI (1950)
· 'CÚI LẠY MẸ CON TRỞ VỀ KINH BẮC'
· 'TÔI THÍCH VIẾT VỚI CẢM GIÁC NGƯỜI ĐI DÂY'
· VĂN HỌC CỦA PHÁI NỮ VÀ MỘT VÀI XU HƯỚNG VĂN CHƯƠNG NỮ QUYỀN PHÁP TK XX
· KHI NHÀ VĂN KHÔNG CHỊU LÀM... ĐỘC GIẢ
· SỨC MẠNH ÁM GỢI VÀ TƯỞNG TƯỢNG TRONG 'BÓNG ĐÈ' CỦA ĐỖ HOÀNG DIỆU
· 'CÁNH ĐỒNG BẤT TẬN' - TỪ GÓC NHÌN PHÂN TÂM HỌC
· THƠ, MỘT MẶC CẢM VĂN HÓA CỦA NGƯỜI VIỆT
· THIÊN CHỨC NHÀ VĂN
· NGƯỜI ĐÀN BÀ “DẠI YÊU”TRONG THƠ ĐOÀN THỊ LAM LUYẾN
· PHẠM THIÊN THƯ - VỊ TU SĨ LÃNG MẠN

 

  
Gia đình Bích Khê