BÌNH THƠ BÍCH KHÊ
 
THƠ TƯỢNG TRƯNG - MẢNG THƠ BỊ BỎ QUÊN

Ngọc Cầm, CTV Phía Trước
TCPT số 47

Xuân Diệu viết rằng, “Chiếc thuyền thơ thả trong biển thời gian, lúc đầu mới hạ thuỷ còn chao lên chao xuống, gió bão từng kỳ làm chòng đi chành lại, cứ cho thăng trầm mỗi đợt là mất hai mươi năm đi, thì trải qua năm đợt hai mươi năm mà vẫn giong lèo, giương buồm phơi phới, như vậy có thể nói được rằng: từ đây vào bất hủ được rồi”. Nói như thế thì cách đây hơn “sáu đợt thăng trầm” một con thuyền thơ mang tên “Chủ nghĩa tượng trưng” đã được hạ thuỷ ở nước Pháp và đến nay vẫn đang tiếp tục cuộc hành trình chinh phục thế giới. Không ai có thể biết nó có thể cập bến vĩnh cửu hay không, dù ranh giới bất hủ nó đã đi qua, nhưng người ta tin chắc một điều: đi cùng con thuyền ấy là vô vàn những sự tin yêu và thán phục. Con thuyền ấy đã từng một lần cập bến ở bên bờ biển Đông, nơi được mệnh danh là Đông Pháp. Ghé thăm chuyến thuyền này có không ít các nhà thơ táo bạo, và họ không quên mang theo về nhà thứ quặng quí hiếm với hi vọng có thể tôi rèn nên những tuyệt phẩm tượng trưng. Trong số những “nhà giả kim” chạy đuổi theo nào Muy-dơ cai quản Thơ tượng trưng, phải kể đến ba nhân vật: Vũ Hoàng Chương, Đinh Hùng, Bích Khê.

Do có tiếp thu những thành tựu, giá trị của của Chủ nghĩa lãng mạn nên ta thấy trong thơ lãng mạn và thơ tượng trưng đều có cấu trúc hai thế giới, nhưng điểm khác biệt giữa chúng là bản chất khác nhau. Nếu như trong thơ lãng mạn người ta dễ dàng nhận ra thế giới hiện thực và thế giới lí tưởng hoá thì trong thơ tượng trưng nổi bật lên là thế giới của hình ảnh thật và thế giới của linh hồn, tinh thần có tính chất siêu nghiệm. Với các nhà thơ tượng trưng, thơ không đơn giản chỉ là sự thể hiện cảm xúc của chủ thể sáng tạo một cách bình thường mà cao hơn, thơ còn phải thể hiện được một thế giới nằm sau thế giới hiện thực, mang đến cho tinh thần một sức mạnh đặc biệt là khả năng nhìn thấy thế giới  không như nó hiện hữu mà chợt nhận ra thế giới với đầy những điều bất ngờ, ngẫu nhiên, cảm tính và cái tinh thần ẩn dấu bên trong. Từ đây, việc khám phá một thế giới bí ẩn, thế giới được nhận ra một cách bất ngờ, bất chợt, gắn liền với tinh thần của vũ trụ đã trở thành mục đích và bản chất của thơ tượng trưng và được nhiều nhà thơ xem là kim chỉ nam cho việc sáng tác của mình. Với một đất nước lấy cái thực làm chuẩn mực, thơ tượng trưng dường như trở thành một món ăn quá ư xa xỉ. Có lẽ vì vậy, cả ba “nhà giả kim” có biệt tài biến bất cứ thứ quặng nào thành vàng ròng đẹp đẽ ấy, người thì bị lãng quên, người thì bị xếp dưới những giá trị tầm thường.

Bích Khê

Bích Khê (1916-1946) là một trong những nhà thơ tượng trưng điển hình của văn học Việt Nam. Ông làm rất nhiều thơ, thậm chí cả Thơ Đường, nhưng tác phẩm để đời thực sự của ông chính là thi tập “Tinh huyết”. Ông sang tác tác phẩm trong thời kỳ tuổi trẻ còn chan chứa tình yêu và dục vọng nhưng lại gặp phải căn bệnh quái ác nan y: bệnh di tinh. Ông sớm qua đời ở tuổi 30 nhưng những dòng “tinh huyết” ông để lại đã tạo ra một vệt đi dài dẫn dắt các thế hệ nhà thơ sau đến với chủ nghĩa tượng trưng, thậm chí là đi xa hơn: tới chỗ siêu thực.

“Hỡi lời ca man dại

Điệu nhạc thở hơi rừng

Đêm nay xuân đã lại

Thuần túy và tượng trưng”.

Theo lời kể của bà Lê Ngọc Sương, chị gái nhà thơ: “Thuở bé, Bích Khê còn có tính chơi hì hục khuân từng tảng đá ong vào sân, xếp lên xếp xuống cho thành nhà cửa, thành lâu đài. Đã có lúc tôi ngẫm nghĩ: cái anh chàng là lạ này có lẽ sẽ thành một kiến trúc sư? Và tôi không ngờ lâu đài chàng thường xếp lại là một tòa thơ”.

Bích Khê giúp ta xuất phát từ thế giới hiện thực để đi vào thế giới phi hiện thực, thế giới vô cùng. Đúng hơn, thơ là sự giăng mắc vô cùng đi về giữa hai thế giới. Cứ mỗi một biểu tượng phức hợp, Bích Khê lại tạo ra một khối không gian kì dị với tất cả đường nét, màu sắc, hình khối.

Sọ người là một biểu tượng quen thuộc, không chỉ mang tính physicals mà còn mang tính culture. Thời Phục Hưng do sự đăng quang cùa tinh thần khoa học, người ta hay dùng sọ người để trang trí thư phòng, tượng trưng cho trí tuệ. Trước cái sọ, Bích Khê không mô tả  mà khai thác phần rỗng không trong cái sọ, phần mà trước đấy là dạng sinh chất sống động của người cõi dương:

“Ôi khối mộng của hồn thơ chếnh choáng

Ôi buồng xuân hơ hớ cánh đào sương

Ôi bình vàng! Ôi chén ngọc đầy hương

Ôi hồ nguyệt dọng nhiều trăng lấp loáng”

Vẻ đẹp nữ giới trong thơ Bích Khê có sự sống mơn mở, sự căng tràn của nhựa sống giống trong tranh Chagall. Trong đó, ta có thể hình dung ra chân dung “ảo” của Bích Khê, ngay bên cạnh đo dưới lốt của một con nhân dương ngập tràn khao khát.

Mắt ngời châu rung ánh sóng nghê thường;

Lệ tích lại sắp tuôn hàng đũa ngọc.

Ðêm u huyền ngủ mơ trên mái tóc.

Vài chút trăng say đọng ở làn môi.

Hai vú nàng ! hai vú nàng ! chao ôi !

Cho tôi nút một dòng sâm ngọt lộng.

Đặc biệt, Bích Khê có những thử nghiệm trong âm nhạc thi từ rất đặc sắc. Các bài như “Tì bà”, “Hoàng hoa”, “Thi vị”, “Nhạc”… đều có những sang tạo đặc sắc về âm điệu. Đặc biệt là bài “Thì bà”, cả bài thơ được viết bằng thanh bằng và các phép gieo vần bất ngờ:

“Tôi qua tim nào vay du dương

Tôi mang lên lầu lên cung Thương

Tôi chưa bao giờ thôi yêu nàng

Tình tang tôi nghe như tình lang”

Bích Khê như một ngôi sao băng vụt bay ngang qua bầu trời văn học và để lại vương vãi trên thế gian này những mảnh tinh thể lung linh nhất. Trong số những “nhà giả kim” vĩ đại của thơ Tượng trưng Việt Nam, ông là người hiếm hoi có thể chạm được vào cõi “vô ngôn thông”. Và có lẽ bởi vậy, thơ ông cũng như con người ông đều hòa tan vào thế giới tượng trưng ấy, để mãi mãi về sau người ta còn thấy một chàng thi sĩ “ngồi thổi tiêu vàng giữa khói sương”

Thơ có tự mùa xuân đầu tiên của vũ trụ và con người. Sau đó, mỗi bước đi con người lại bước xa rời cái bản chất cổ sơ và thuần túy ấy. Tượng trưng là một bước tiến trong khao khát trở về với nghệ thuật cội nguộn ấy của “lời ca man dại” và “điệu nhạc thở hơi rừng”, nơi vườn địa đàng vẫn còn nguyên thủy mùi hương thanh khí. Và chính vì vậy, cái chất thơ tượng trưng dễ khiến ta theo bước thi sĩ mà nhiễm phải linh khí rồi lạc lối tới vườn địa đàng.

                                                                           N.C.

 

Các bài khác:
· CÁI BUỒN CỦA MỘT THIÊN TÀI
· CÁC BIỂU TRƯNG, BIỂU TƯỢNG TRONG NGỌN “BÚT THẦN” CỦA BÍCH KHÊ
· MẤY CẢM XÚC VỀ BÍCH KHÊ VÀ THƠ BÍCH KHÊ
· NHẬN DIỆN BÍCH KHÊ
· CHÙM THƠ TRĂM NĂM BÍCH KHÊ
· "THUẦN TÚY" VÀ "TƯỢNG TRƯNG" CỦA BÍCH KHÊ
· TÌNH TANG TÔI NGHE NHƯ TÌNH LANG...
· CÓ MỘT "PHỐ CŨ" VÀ MỘT BÍCH KHÊ VEN VỰC HỒNG
· NGHĨ VỀ BÍCH KHÊ
· CỔ LŨY CÔ THÔN
· RẰM CUỐI NĂM, KỂ CHUYỆN BÍCH KHÊ
· NHÀ THƠ BÍCH KHÊ XỨ QUẢNG TRONG VÒNG TAY CỦA THI HỮU XỨ BÀN THÀNH BÌNH ĐỊNH
· BÍCH KHÊ - NHÀ THƠ LỚN CỦA VIỆT NAM
· THƠ ĐỀ NHÂN VIẾNG MỘ BÍCH KHÊ
· NHỮNG GIÁ TRỊ VĂN HỌC CÒN LẠI
· HƯƠNG THƠ
· TRONG THƠ MỚI CHƯA CÓ BÍCH KHÊ
· THƠ BÍCH KHÊ
· HAI BÀI THƠ VỀ BÍCH KHÊ CỦA PHAN BÁ TRÌNH
· CHÙM THƠ VIẾT VỀ BÍCH KHÊ CỦA NHIỀU TÁC GIẢ

 

  
Gia đình Bích Khê