BÌNH THƠ BÍCH KHÊ
 
CẢM NHẬN TÌNH YÊU QUA HAI ĐOẠN THƠ NHỎ CỦA BÍCH KHÊ VÀ XUÂN DIỆU

 

                                                    Nguyễn Hoàng Nam 

                       

Caây ñaøn yeâu đöông laøm baèng thô

 

Daây ñaøn yeâu ñöông rung trong mô

 

Thyeàn veà treân moâi keâu; em ôi

 

Hoàn thuyeàn khoâng ñi leân chôi vôi

 

...

 

Thu oâm muoân hoàn choâi phieâu dieâu

 

Sao toâi khoâng buoàn keâu: em yeâu

 

Traêng nay khoâng naøng nhöi traêng thiu

 

Ñeâm nay khoâng naøng nhö ñeâm hiu” (‘Tyø baø’ - Bích Kheâ)

 

 

 

“Haõy saùt ñoâi ñaàu, haõy keà ñoâi ngöïc

 

Haõy troän nhau ñoâi maùi toùc ngaén daøi

 

Nhöõng caùnh tay haõy quaán rieát ñoâi vai

 

Haõy daâng caû tình yeâu leân soùng maét

 

Haõy khaêng khít nhöõng caëp moâi beàn chaët

 

Cho anh nghe ñoâi haøm ngoïc ca raêng

 

Trong côn say anh seõ baûo em raèng

 

Gaàn theâm nöõa theá vaãn coøn xa laém” (‘Xa caùch’ - Xuaân Dieäu)

 

 

 

 

 

   Ôû nôi naøo trong xöù sôû vaên chöông ñang môû roäng daàn veà caû bieân ñoä vaø tröôøng ñoä, nhaø thô coù theå khai phaù ñeán taän cuøng khu vöôøn xinh ñeïp dieäu kì cuûa tình yeâu, laøm boäc loä nhöõng caûm xuùc thieát tha raïo röïc taän saâu trong coõi loøng thaàm kín. Lieäu trong soá voâ vaøn nhöõng nhaø thô ñaõ daán thaân vaøo khu vun aáy, ñaõ coù bao ngöôøi laøm böøng toûa nhöõng caønh laù töôi non xanh thaém, nhöõng boâng hoa thanh khieát röïc rôõ cuûa maûnh vöôøn tình aùi? Phaûi chaêng ñoù seõ bao goàm (nhöng khoâng toaøn boä) Xuaân Dieäu vaø Bích Kheâ - hai nhaø thô ñeán töø hai chaân trôøi thô xa vôøi nhau nhöng ñaõ chaâu tuaàn laïi quanh tinh caàu dieãm leä cuûa tình yeâu trong hai baøi thô ‘Xa caùch’ vaø ‘Tyø baø’. Caû hai baøi thô khoâng chæ laø lôøi giaûi baøy veà tình yeâu ñaày bí aån maø coøn laø nhöõng taäm söï raát rieâng cuûa nhaø thô.

 

 

 

   Noùi ñeán phong traøo Thô Môùi, seõ laø moät thieáu soùt to lôùn neáu ta phuû ñònh ñi hai caùi teân Xuaân Dieâu vaø Bích Kheâ treân thi ñaøn Vieät Nam. Tröôùc nhöõng noãi saàu nhaân theá cuûa Huy caän, noãi khao khaùt thoaùt ly leân coõi Boàng Lai cuûa Theá Löõ, thi ñaøn Vieät nam boãng coù söï chao nghieâng, doøng Thô Môùi bng coù söï chuyeån höôùng ñoät ngoät bôûi nhöõng côn gioù maùt meû ñaäm ñaëc aâm höôûng tình yeâu cuûa Xuaân Dieäu. “Xuaân Dieäu- nhaø thô môùi nhaát trong caùc nhaø Thô Môùi” “ñaõ ñoát chaùy Boàng Lai, xua ai naáy veà haï giôùi” ñeå cuøng vui, buoàn, “baên khoaên, thieát tha, raïo röïc” yeâu thöông ñeán cuoàng si. Coøn Bích Kheâ thì ñaëc bieät hôn caû maø theo nhaø pheâ bình Chu Vaên Sôn coù theå cuøng Haøn Maëc Töû ñöôïc lieät vaøo haøng “nhöõng nhaø thô laï nhaát trong caùc nhaø Thô Môùi”. Töø choã laø moät nhaø thô coå ñieån nhö Taûn Ñaø, Bích Kheâ thöïc hieän moät böôùc nhaûy voït sang Thô Môùi, hôn nöõa, sang choã cöïc ñænh cuûa Thô Môùi. “Chòu söï aûnh höôûng ôû möùc ‘khích ñoäng’ cuûa chuû nghóa laõng maïn sieâu thöïc, aáp uû tö töôûng ‘Duy taân’ thi ca, ñam meâ vaàng haøo quang cuûa chuû nghóa taâm linh, Bích Kheâ ñaõ saùng taïo moät theá giôùi thöù hai treân taàm theá giôùi hieän höõu”- theá giôùi ‘sieâu töôïng tröng’ mó dieäu lí töôûng maø ngöôøi haèng khao khaùt (theo Kieàu Vaên).

 

   Nhö moät nghòch lyù ñaõ trôû thaønh söï thaät hieån nhieân trong theá giôùi vaên chöông, nhöõng baøi thô tình ñaëc saéc nhaát ñeàu nhuoám trong töøng yù thô nhöõng noãi ñau xieát ñeán toät baäc. Caû hai ñoaïn thô treân cuõng coù moät xuaát phaùt ñieåm laø tình yeâu thaém thieát pha laãn ñau ñôùn tinh thaàn khi haàu nhö khoâng tìm ñöôïc söï thoûa maõn trong haïnh phuùc löùa ñoâi. Ñoaïn thô cuûa Bích Kheâ ñaõ in ñaäm neùt noãi buoàn ñau ñeán tuyeät voïng khi bò choái boû hoaøn toaøn nhöõng khaùt khao, mong moûi veà moät tình yeâu troïn veïn. Coøn thô Xuaân Dieäu daãu coù chuùt ñau ñôùn thaám trong loøng nhaân vaät tröõ tình nhöng chæ laø noãi ñau vò kæ chính ñaùng trong tình yeâu, chæ nhaèm khôi gôïi khaùt khao yeâu ñöông da dieát. Nhöng duø ñöôïc boäc loä vôùi cung baäc naøo, hai ñoaïn thô ñeàu laø lôøi nhaén göûi mong tìm ñöôïc söï hoøa ñieäu trong traùi tim yeâu thöông cuoàng nhit cuûa nhaø thô. Bôûi leõ, Xuaân Dieäu vaø Bích Kheâ ñeàu laø nhöõng nhaø thô tröôûng thaønh trong phong traøo Thô Môùi- moät phong traøo ñoøi hoûi maïnh meõ tình caûm caù nhaân, giaûi baøy tình caûm ñoù vôùi nhöõng cung baäc saâu kín, maõnh lieät nhaát. Nhöõng laøn gioù döõ doäi cuûa “moät thôøi ñaïi trong thi ca” ñaõ thaät söï thoåi luoàng khí noùng vaøo thô Xuaân Dieäu vaø Bích Kheâ, laøm buøng leân nhöõng ngoïn löûa yeâu ñöông röïc chaùy trong baûn ngaõ cuûa moãi nhaø thô.

 

   Nhöõng noãi nieàm raïo röïc cuûa moät thôøi ñaïi khi ñöôïc khuùc xaï qua laêng kính tình yeâu cuûa Bích Kheâ boãng taùn xaï thaønh muoân vaøn maûnh tình ñau thöông. Nhöõng maûnh tình aáy vöøa saéc nhoïn laïi vöøa dòu ngoït caét saâu vaøo ñoaïn thô nhöõng veát thöông ñau:

 

“Caây ñaøn yeâu döông laøm baèng thô

 

Daây ñaøn yeâu ñöông rung trong mô”

 

   Ñieàu ñaëc saéc nhaát trong ñoaïn thô cuõng nhö toaøn baøi thô chính laø Bích Kheâ chæ söû duïng aâm baèng, coù taùc duïng dieãn taû cao ñoä tình caûm tha thieát mieân man khoâng döùt, cöù vang voïng voâ haïn trong loøng ngöôøi ñoïc. Tình caûm ña cung baäc aáy nhö giai ñieäu traàm thoaùt ra töø caây ñaøn ‘Tyø baø’ trong caûm thöùc nhaø thô. Phaûi chaêng ñoù cuõng laø caây ñaøn ñaõ vuøi choân nôi daây ñaøn nhöõng kí uùc, hoaøi nieäm cuûa nhaân vaät tröõ tình veà ngöôøi con gaùi mình haèng daáu yeâu. Nhöõng daùng hình yeâu thöông thöïc theå ñaõ xa vôøi trong taâm trí nhaø thô. Quay laïi nhöõng moäng töôûng veà ngöôøi yeâu, nhaân vaät tröõ tình chæ coøn soùt laïi nhöõng maûnh hoài öùc mong manh veà quaù khöù xa xaêm ñeán dieäu vôïi. Daãu mong manh ñeán deã vôõ, daây ñaøn kí öùc aáy vaãn kieân tuïc ngaân vang töøng hoài öùc yeâu thöông say ñaém. Nhaø thô chìm ñaém meâ man trong thô, trong mô - nhöõng vaàn thô vaø giaác mô moäng aûo gaén lieàn vôùi khaùt voïng yeâu thöông khoâng theå thöïc hieän. Chính vì khaùt voïng phi thöïc teá aáy maø nhaø thô ñaõ vieát:

 

“Thuyeàn veà treân moâi keâu: em ôi

 

Hoàn thuyeàn khoâng ñi leân chôi vôi”

 

Bao öôùc mô haïnh phuùc cuûa nhaø thô ñaõ ñöôïc doàn neùn trong moät chieác thuyeàn hoàn voâ hình ñang say moäng aûo. Ngöôøi laùi con thuyeàn aáy khoâng ai khaùc ngoaøi nhaân vaät tröõ tình vaãn maûi meâ kieám tìm trong xöù moäng moät haïnh phuùc ñôn coâi. Khaùt khao aáy ñaõ trôû thaønh noãi nieàm aùm aûnh taâm thöùc nhaø thô, baát chôït baät thaønh tieáng keâu ñau: ‘em ôi’! Theá nhöng, ñaõ khoâng sôõ höõu ñöôïc haïnh phuùc beân ngöôøi yeâu, khaùt voïng yeâu ñöông daãu saâu ñaäm roài cuõng seõ luïi taøn, öôùc mô cuõng chæ laø aùng phuø vaân nhaït nhoøa trong chieàu thaúm. Con thuyeàn hoàn ñaõ khoâng theå leân ñeán thöôïng nguoàn cuûa doøng soâng tình yeâu daøi roäng, vónh vieãn chìm ñaém trong noãi ñau xieát khoân nguoâi. Ñeán ñaây, nhaân vaät tröõ tình ñaõ thaät söï thoaùt ly thöïc taïi ñeå tìm ñeán moät coõi moäng voâ hình trong theá giôùi noäi taâm höõu hình phöùc taïp:

 

“Thu oâm muoân hoàn chơi phieâu dieâu

 

Sao toâi khoâng buoàn keâu: em yeâu

 

Traêng nay khoâng naøng nhö traêng thiu

 

Ñeâm nay khoâng naøng nhö ñeâm hiu.”

 

   Nhöõng aâm ‘iu’ trong ‘chôi phieâu dieâu’, ‘keâu em yeâu’, ‘traêng thiu,’ ñeâm hiu’ keùo daøi caû ñoaïn thô, gôïi leân söï xoùt xa vaø noãi buoàn thaûm naûo chaát chöùa trong traùi tim nhaân vaät tröõ tình. Không thể chia sớt nỗi buồn trong không-thời gian thực tại, trái tim ấy tìm quên trong một mùa thu tâm linh huyền bí. Cõi mộng vô hình ấy chất đầy nỗi buồn đau của nhà thơ cùng những âm hồn sa ngã nơi trần thế. Những tưởng nỗi buồn đã vơi đi theo miền thu mộng tưởng, nhà thơ cũng đã khẳng định sự chai sạn tình cảm của bản thân: “Sao tôi không buồn kêu em yêu?”. Thế nhưng sự phủ định ấy cũng chỉ là lời khẳng định chắc chắn cho phức cảm mới tràn về thắm thía:

 

“Traêng nay khoâng naøng nhö traêng thiu

 

Ñeâm nay khoâng naøng nhö ñeâm hiu.”

 

   Nỗi buồn đã qua đi cùng cõi mộng tưởng, những bóng hình yêu thương cũng đã lìa xa vào cõi hư vô, đọng lại trong lòng nhà thơ chỉ còn nỗi cô đơn trống vắng đến quặn thắt. Điệp từ ‘không nàng’ cứ như một lưỡi dao vô hình có hai mặt: một mặt đem lại cho nhà thơ cảm giác hạnh phúc được ngụy tạo bằng ảo mộng, một mặt lại cứa sâu vô hạn vào tâm hồn nhà thơ những vết thương rớm máu. Vết thương ấy bật lại vào không gian một nỗi buồn thấm thía đến tê người. Hình ảnh so sánh ‘trăng thiu’ và ‘đêm hiu’ đã lập ra một hệ quy chiếu cõi lòng nhà thơ lên toàn bộ cảnh vật. Sầu mộng thấm tràn cả không gian, tràn lan khắp trăng đêm hiu quạnh và dường như muốn phủ định cả thời gian. Sau những dòng tâm tư bất định ấy, chỉ còn nhà thơ với ánh trăng thu dã dượi, cô đơn đến tột cùng:

 

“Ô hay buồn vương cây ngô đồng

 

Vàng rơi! Vàng rơi: Thu mênh mông.”

 

nhưng vẫn mãi mãi mong tìm hạnh phúc xa xôi trong một ‘cơn mê’:

 

“…Trời hỡi! Lạy trời cho ai thương

 

Để ai cho một ống hồi dương…” (Cơn mê)

 

   Thế nhưng buồn đau khắc khoải vì tình yêu không trọn vẹn nào có phải khía cạnh phiến diện duy nhất của thi ca tình yêu. Dòng thơ tình lãng mạn khi xuyên thấu qua lăng kính tình yêu của Xuân Diệu bỗng tán sắc ra muôn vàn sắc màu tươi đẹp nồng thắm - những sắc hương trong mắt một kẻ si tình với khát khao chạm được đến tận cùng ngọn nguồn xứ sở yêu thương:

 

“Haõy saùt ñoâi ñaàu, haõy keà ñoâi ngöïc

 

Haõy troän nhau ñoâi maùi toùc ngaén daøi

 

Nhöõng caùnh tay haõy quaán rieát ñoâi vai

 

Haõy daâng caû tình yeâu leân soùng maét

 

Haõy khaêng khít nhöõng caëp moâi beàn chaët

 

Cho anh nghe ñoâi haøm ngoïc ca raêng…”

 

   Mở ra trước mắt người đọc là một loạt các hình ảnh, hành động bộc lộ tình yêu lứa đôi mãnh liệt đến dữ dội. Chỉ biết rằng từ trước đến nay chưa có nhà thơ nào dám bộc bạch những rung động cuồng si mạnh mẽ đến như vậy. Những cung bậc cảm xúc mãnh liệt của Xuân Diệu chảy tràn lan khắp đoạn thơ, xô đẩy câu thơ, khuôn khổ thơ bị xê dịch do tính chất dữ dội của dòng cảm xúc say đắm miên man. Dòng cảm xúc ấy được cấu tứ nên từ giây phút gặp gỡ của đôi lứa yêu nhau:

 

“Có một bận em ngồi xa anh quá

 

Anh bảo em ngồi xích lại gần hơn

 

Em xích thêm một chút, anh hờn

 

Em ngoan ngoãn xích gần thêm chút nữa

 

Anh sắp giận, em mỉm cười vội vã

 

Đến kề bên và mơn trớn: ‘em đây’ ”

 

   Dẫu kề bên là người con gái mà mình hằng yêu thương mong nhớ, người con trai vẫn cảm thấy xa cách diệu vợi, thậm chí bị đẩy đến mức giận dỗi đớn đau. Là một nhà thơ tình đã đi đến tận cùng của xứ sở yêu thương, Xuân Diệu sao có thể chấp nhận sự lạnh lùng giá băng trong tình yêu? Người thổi tan hết những thành trì quan niệm tình cảm trai gái e ấp, dè dặt, kín đáo, dịu dàng, đem lại những phong vị mới mẻ nhằm thỏa mãn khát khao yêu đương cháy bỏng trong tình yêu. Nghệ thuật trong đoạn thơ được sử dụng đậm đặc đến tinh tế, làm phá vỡ tính quy phạm khô cứng trong thơ cổ. Một loạt các động từ mạnh ‘sát, kề, trộn, quấn, riết, dâng, khăng khít’ được liệt kê đan xen những hình ảnh sóng đôi của đôi lứa yêu nhau: ‘đôi đầu, đôi ngực, đôi mái tóc, đôi vai, cặp môi, đôi hàm ngọc’ đã thật sự làm bộc phát chất dữ dội của một tâm hồn cuồng si đến ngây dại. Điệp từ ‘hãy’ không khô cứng như một mệnh lệnh mà lại mềm mại. dịu dàng, ấm áp như lời nhắn nhủ hạnh phúc đến đôi lứa yêu nhau. Sự ‘xa cách’ của lứa đôi dường như đã được rút ngắn đến đỉnh điểm, trở thành hành động yêu thương cuồng nhiệt. Cả hai chủ thể trữ tình đã hòa quyện làm một, cùng tận hưởng khúc ca mê say, rạo rực đến hoang dại của tình si. Các hình tượng, hành động trong đoạn thơ không mang tính đơn lập riêng lẻ mà đan cài, gắn kết với nhau, làm bộc phát một chuỗi phản ứng yêu đương choáng ngợp người đọc. Yếu tố nhục thể thường thấy trong Thơ Mới được đẩy lên đến cực đỉnh của cảm thức nhưng lại giàu chất thơ, không gợn chút thô tục. Lứa đôi yêu đương đắm chìm trong cơn vui say ngây ngất. Men tình trở thành chất keo kết dính hai trái tim cháy khát yêu thương. Chất bỏng cháy ấy chỉ có thể được xoa dịu bằng sự hòa điệu trong xúc cảm yêu thương, hòa thanh trong từng nhịp thở khát khao và rõ hơn hết chính là sự giao thoa trong hành động thương yêu. Đôi lứa đắm say trong khúc hoan ca của ái tình, từng bộ phận trên cơ thể hòa kết bền chặt với nhau, tưởng chừng không thể tồn tại một sức mạnh nào có khả năng chia cắt niềm say mê ấy. Đầu sát bên đầu, vai kề vai, tay trong tay, họ - những con người với khát vọng yêu đương nhân bản đã, đang và sẽ tận hưởng nụ hôn mãnh liệt, khăng khít gắn chặt không rời. Niềm vui say được tận hưởng những vẻ đẹp của người yêu: “Cho anh nghe đôi hàm ngọc của răng” cũng chính là niềm hạnh phúc của bất kì lứa đôi nào trên toàn cõi cộng đồng nhân loại.

 

“Trong cơn say anh sẽ bảo em rằng:

 

Gần thêm nữa, thế vẫn còn xa lắm”

 

 

 

   Sau những phút giây cuồng nhiệt sục sôi ấy, ta trở lại với bản ngã vị kỉ của chàng trai và bỗng thấy ngậm ngùi đến xót xa. Vì sao mà khi đã gần như lên đến đỉnh điểm của sự thỏa mãn tình cảm, chàng trai ấy vẫn cảm thấy một cách chua cay: “Thế vẫn còn xa lắm”, vẫn không thể nào rút ngắn tuyệt đối khoảng cách của lứa đôi. Đến đây ta có thể phần nào  cảm thấy thấm thía cái tôi lãng mạn tuyệt đối pha lẫn giữa sắc màu thắm tươi của lòng yêu đời thiết tha và nỗi hoài nghi, chán nản, cô đơn đã phủ trùm thơ Xuân Diệu trong thời kì Thơ Mới trước Cách mạng:

 

“Kẻ uống tình yêu giập cả môi

 

Bàn tay chín móng bám vào đời” (Hư vô)

 

 

 

“Ta là Một, là Riêng, là Thứ Nhất

 

Không có chi bè bạn nổi cùng Ta” (Hy Mã Lạp Sơn)

 

 

 

      Phải chăng  vì bản ngã luôn cháy khát tình người lẫn sự giao hòa toàn vẹn trong cuộc sống và nỗi ray rức không tìm thấy những tâm hồn hòa điệu tương tri mà Xuân Diệu đã không thể thỏa mãn với bất kì suối nguồn yêu thương nào, dù mát lành, ngọt ngào tột bậc. Bởi vậy có người đã từng nhận định: “Nơi lạnh giá nhất trên thế giới không phải ở Bắc Cực mà là ở nơi loài người không có tình yêu thương”. Người trai trẻ ấy sống giữa cuộc đời băng giá với một trái tim yêu thương nóng bỏng, cuồng nhiệt đến si mê. Hai thái cực tương phản giữa ngoại cảnh và nội tâm, giữa lòng người dửng dưng và nhiệt huyết sục sôi của tuổi trẻ đả vô hình chung tạc tạo nên những vần thơ tình say đắm và cũng đầy đau xót mà theo Thế Lữ “đã hát lên những tiếng đẹp đẽ, ngọt ngào,yên ủi được chúng ta trong cuộc đời hiện thực”. Còn Hàn Mặc Tử khi đọc những vần thơ đậm chất yêu thương ấy đã phải thốt lên rằng: “Tôi thấy nỗi đau của mình được xoa dịu nhiều lắm!”. Vậy mới biết dòng thơ tình Xuân Diệu quý giá bao nhiêu khi nó có thể chữa lành vết thương lòng của một con người đã đi đến tận cùng của khổ- não-sầu-u.

 

   Cả hai bài thơ xứng đáng trở thành một trong những đóa hoa thắm tươi hương sắc trong vườn thơ ái tình của Việt Nam. Bằng những cảm xúc dữ dội rực cháy trong tâm hồn nhà thơ được cộng hưởng với xúc cảm đắm say của một thời đại, Xuân Diệu và Bích Khê đã cùng cất lên những khúc hoan ca tình ái mê say đa cung bậc: lúc thì dịu nhẹ một nỗi buồn như  một bản giao hưởng trầm lắng; lúc lại dữ dội, mãnh liệt, cuồng nhiệt yêu thương như bản hùng ca hoành tráng… Dù được bộc lộ với cung bậc nào, cả hai bài thơ đều như tấm vé kì diệu đưa ta đi xa, tiến sâu vào hành trình khám phá mảnh đất tình yêu. Và còn gì quý báu hơn khi trái tim của ta vừa chạm vào mảnh đất ấy, đôi mắt đã thấy bừng tỏa bao sắc màu diễm lệ…

 


 

Các bài khác:
· BÍCH KHÊ - CON SUỐI XANH LẶNG LẼ
· NHẠC TÍNH – NÉT ĐỘC ĐÁO TRONG PHONG CÁCH THƠ BÍCH KHÊ.
· BÍCH KHÊ – MỘT ĐỈNH NÚI LẠ
· Ô! MẮT BÍCH KHÊ
· BÍCH KHÊ - THI SĨ CỦA 'NHỮNG CÂU THƠ HAY VÀO BỰC NHẤT VIỆT NAM'
· VỀ NGHỆ THUẬT NGÔN TỪ TRONG THƠ BÍCH KHÊ
· BÍCH KHÊ - NHỮNG VẦN THƠ QUÊ HƯƠNG
· THƠ THẨN VỚI MỘT BÀI THƠ CỦA BÍCH KHÊ
· ĐỌC LẠI BÍCH KHÊ
· BÍCH KHÊ - MỘT CẢM NHẬN
· BÍCH KHÊ - TRUYỀN THỐNG VÀ CÁCH TÂN
· NHỚ BÍCH KHÊ
· BÍCH KHÊ VÀ THƠ TƯỢNG TRƯNG
· BÍCH KHÊ VÀ HÀN MẶC TỬ VỚI HAI BÀI THƠ VỀ THÔN VĨ DẠ
· CẢM NHẬM BÍCH KHÊ BẰNG THƠ
· NHỚ BÍCH KHÊ VÀ ĐƯỜNG BÍCH KHÊ
· ĐỨNG DƯỚI GÔC NGÔ ĐỒNG Ở NAM KINH NHỚ BÍCH KHÊ
· BÍCH KHÊ-NGƯỜI NGHỆ SĨ TÀI BA QUA THI PHẨM 'TỲ BÀ'
· THƠ BÍCH KHÊ - ÊM ĐỀM VÀ GỢI CẢM
· BÍCH KHÊ QUA NHÌN NHẬN CỦA ĐINH HÙNG

 

  
Gia đình Bích Khê